سهمیه بندی بنزین واقعا به نفع دهک های پایین است؟
در حالی که برخی تصور می کنند اجرای سهمیه بندی بنزین بر اساس کد ملی می تواند به نفع دهک های پایین درآمدی باشد، آمارهای مربوط به مالکیت خودرو تصویر متفاوتی را نشان می دهد. یک نماینده مجلس با استناد به اطلاعات پایگاه رفاهی وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی اعلام کرده است که بخش قابل توجهی از خانوارهای کم درآمد نیز خودرو دارند و در صورت افزایش قیمت بنزین، ممکن است با افزایش قابل توجه هزینه های ماهانه خود مواجه شوند.
به گفته میثم ظهوریان، نماینده مجلس شورای اسلامی، در صورت افزایش قیمت بازار بنزین به حدود ۶۰ هزار تومان و اجرای طرح سهمیه بندی، هزینه سوخت برخی خانوارهای دارای خودرو در دهک های پایین می تواند به طور میانگین حدود ۶ میلیون تومان در ماه افزایش پیدا کند؛ رقمی که برای خانوارهای کم درآمد می تواند فشار سنگینی بر بودجه ماهانه آنها وارد کند.
۴۰ درصد خانوارهای پنج دهک پایین خودرو دارند
میثم ظهوریان با انتقاد از این فرض که خانوارهای کم درآمد عمدتا خودرو ندارند و بنابراین از افزایش قیمت بنزین آسیب نمی بینند، به آمار مالکیت خودرو در دهک های مختلف درآمدی اشاره کرده است.
بر اساس اطلاعاتی که این نماینده مجلس از پایگاه رفاهی وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی مطرح کرده، اگرچه نرخ مالکیت خودرو در دهک های پردرآمد بیشتر است، اما خودرو داشتن در میان خانوارهای کم درآمد نیز سهم قابل توجهی دارد.
بر اساس این آمار:
| گروه درآمدی | سهم خانوارهای دارای خودرو |
|---|---|
| پنج دهک پایین درآمدی | ۴۰ درصد |
| هفت دهک پایین درآمدی | ۴۷ درصد |
این ارقام نشان می دهد نمی توان تمام خانوارهای دهک های پایین را به دلیل درآمد کمتر، فاقد خودرو در نظر گرفت. در نتیجه، هرگونه افزایش قیمت بنزین می تواند مستقیما بر هزینه های بخشی از همین خانوارها اثر بگذارد.
به بیان دیگر، صرفا بررسی وضعیت خانوارهای بدون خودرو برای ارزیابی آثار طرح سهمیه بندی بنزین کافی نیست و باید وضعیت مالکیت خودرو در میان دهک های مختلف نیز مورد توجه قرار گیرد.
بنزین ۶۰ هزار تومانی؛ هزینه خانوارهای کم درآمد ماهانه ۶ میلیون تومان بیشتر می شود؟
ظهوریان در ادامه با اشاره به فرض افزایش قیمت بازار بنزین به حدود ۶۰ هزار تومان در صورت اجرای طرح سهمیه بندی، برآورد کرده است که هزینه ماهانه خانوارهای دارای خودرو در دهک های پایین می تواند به طور میانگین حدود ۶ میلیون تومان افزایش پیدا کند.
این افزایش هزینه برای خانوارهایی که درآمد محدودی دارند، رقم قابل توجهی محسوب می شود و می تواند بخش مهمی از بودجه ماهانه آنها را تحت تاثیر قرار دهد.
در چنین شرایطی، افزایش هزینه سوخت ممکن است خانوار را برای تامین سایر هزینه های ضروری با مشکل بیشتری مواجه کند؛ هزینه هایی مانند:
- خوراک و مواد غذایی
- مسکن و اجاره بها
- هزینه های درمان و سلامت
- آموزش
- حمل و نقل
- سایر هزینه های ضروری زندگی
بنابراین، میزان اثرگذاری افزایش قیمت بنزین برای یک خانوار تنها به قیمت جدید سوخت محدود نمی شود و می تواند از طریق کاهش قدرت خرید، بر سایر بخش های هزینه ای خانوار نیز تاثیر بگذارد.
خودروهای فرسوده؛ یک مشکل دیگر برای خانوارهای کم درآمد
یکی دیگر از نکاتی که این نماینده مجلس بر آن تاکید کرده، نوع خودروهایی است که در اختیار خانوارهای کم درآمد قرار دارد.
به گفته ظهوریان، خودروهای مورد استفاده این خانوارها در بسیاری از موارد قدیمی تر، فرسوده تر و پرمصرف تر هستند. در نتیجه، افزایش قیمت بنزین می تواند هزینه واقعی استفاده از خودرو را برای این گروه حتی بیشتر از میانگین محاسبه شده افزایش دهد.
این مسئله اهمیت زیادی دارد؛ زیرا دو خانوار با درآمد یکسان ممکن است به دلیل تفاوت در نوع و مصرف خودرو، هزینه کاملا متفاوتی برای سوخت پرداخت کنند.
در نتیجه، در زمان بررسی آثار افزایش قیمت بنزین نمی توان فقط درآمد خانوار و میزان سهمیه را ملاک قرار داد و باید عواملی مانند میزان مصرف و نوع خودرو نیز در نظر گرفته شود.
چرا خودروهای پرمصرف فشار بیشتری ایجاد می کنند؟
اگر یک خانوار کم درآمد از خودرویی قدیمی و پرمصرف استفاده کند، افزایش قیمت هر لیتر بنزین مستقیما هزینه رفت و آمد روزانه آن را بالا می برد. از سوی دیگر، چنین خانواری ممکن است توان مالی لازم برای تعویض خودرو و خرید یک مدل کم مصرف تر را نیز نداشته باشد.
به همین دلیل، سیاست افزایش قیمت سوخت می تواند برای خانوارهایی که امکان تغییر وسیله نقلیه خود را ندارند، اثر شدیدتری داشته باشد.
چرا کاهش مصرف بنزین برای دهک های پایین چندان آسان نیست؟
ظهوریان همچنین به یکی دیگر از محدودیت های مهم خانوارهای کم درآمد اشاره کرده است؛ محدودیتی که به محل زندگی و محل کار آنها مربوط می شود.
خانوارهای دارای درآمد پایین معمولا آزادی عمل کمتری برای انتخاب محل سکونت یا محل کار دارند. برای مثال، ممکن است به دلیل قیمت بالای مسکن ناچار باشند در مناطق دورتر از محل کار زندگی کنند.
در چنین شرایطی، کاهش مصرف بنزین از طریق کوتاه کردن مسیرهای روزانه یا تغییر محل سکونت کار ساده ای نیست.
یک خانوار پردرآمد ممکن است در صورت افزایش هزینه رفت و آمد بتواند خانه خود را به منطقه ای نزدیک تر به محل کار منتقل کند، اما چنین گزینه ای برای بسیاری از خانوارهای کم درآمد عملا امکان پذیر نیست.
بنابراین افزایش قیمت سوخت می تواند فشار بیشتری بر خانوارهایی وارد کند که برای رسیدن به محل کار، تحصیل یا سایر فعالیت های روزمره مجبور به طی مسافت های طولانی هستند.
سهمیه بندی بنزین؛ برندگان و بازندگان چه کسانی خواهند بود؟
آمار مطرح شده از سوی این نماینده مجلس نشان می دهد بررسی آثار سهمیه بندی بنزین تنها با تمرکز بر خانوارهای فاقد خودرو نمی تواند تصویر کاملی از پیامدهای این سیاست ارائه دهد.
بخشی از خانوارهای دهک های پایین نیز خودرو دارند و بنابراین افزایش هزینه سوخت می تواند مستقیما بر بودجه آنها اثر بگذارد.
از طرف دیگر، ویژگی خودرو و شرایط زندگی این خانوارها نیز در میزان فشار اقتصادی ناشی از افزایش قیمت بنزین نقش دارد.
مهم ترین عواملی که باید در ارزیابی طرح بنزینی در نظر گرفته شود
برای بررسی عادلانه آثار هرگونه طرح جدید مربوط به بنزین، عواملی مانند موارد زیر باید همزمان مورد توجه قرار گیرد:
- درآمد خانوار: میزان درآمد خانوار مشخص می کند افزایش هزینه سوخت چه سهمی از بودجه ماهانه را مصرف می کند.
- مالکیت خودرو: بخشی از خانوارهای دهک های پایین نیز خودرو دارند و مستقیما تحت تاثیر افزایش قیمت سوخت قرار می گیرند.
- نوع خودرو: خودروهای قدیمی و فرسوده معمولا مصرف سوخت بیشتری دارند و هزینه بیشتری به خانوار تحمیل می کنند.
- میزان مصرف بنزین: خانوارهایی که به دلیل شرایط شغلی یا محل سکونت مصرف بیشتری دارند، آسیب بیشتری از افزایش قیمت می بینند.
- فاصله محل زندگی تا محل کار: خانوارهایی که مجبور به طی مسیرهای طولانی هستند، امکان کاهش سریع مصرف را ندارند.
- امکان تغییر محل سکونت: خانوارهای کم درآمد معمولا امکان مالی محدودی برای جابه جایی به مناطق نزدیک تر به محل کار دارند.
- قدرت تعویض خودرو: امکان خرید خودروی کم مصرف تر نیز برای همه خانوارها یکسان نیست.
آیا سهمیه بندی بنزین به نفع دهک های پایین تمام می شود؟
بحث اصلی درباره سهمیه بندی بنزین بر مبنای کد ملی این است که آیا چنین سیاستی واقعا می تواند از خانوارهای کم درآمد حمایت کند یا بخشی از همین خانوارها را با هزینه های بیشتری مواجه خواهد کرد.
آمار مطرح شده نشان می دهد ۴۰ درصد خانوارهای پنج دهک پایین و ۴۷ درصد خانوارهای هفت دهک پایین دارای خودرو هستند. بنابراین نمی توان فرض کرد که تمام خانوارهای کم درآمد فاقد خودرو هستند و در برابر افزایش قیمت بنزین قرار نمی گیرند.
از سوی دیگر، فرسوده تر و پرمصرف تر بودن بخشی از خودروهای این خانوارها و همچنین محدودیت آنها در انتخاب محل سکونت و محل کار می تواند میزان فشار ناشی از افزایش قیمت سوخت را بیشتر کند.
بر همین اساس، در صورت اجرای هرگونه طرح جدید بنزینی، صرفا توجه به دهک درآمدی یا داشتن و نداشتن خودرو کافی نخواهد بود. نوع خودرو، میزان مصرف، فاصله محل سکونت تا محل کار و شرایط اقتصادی خانوار نیز باید در محاسبات توزیعی لحاظ شود.
در غیر این صورت، سیاستی که با هدف حمایت از اقشار کم درآمد و توزیع عادلانه تر یارانه بنزین طراحی شده است، ممکن است برای بخشی از همین خانوارها نتیجه متفاوتی داشته باشد و به افزایش قابل توجه هزینه های ماهانه آنها منجر شود.