فیوز قطعهای کوچک اما حیاتی در سیستم برق خودرو است. داخل این قطعه پلاستیکی، یک نوار فلزی حساس به حرارت قرار دارد که در برابر نوسانات ولتاژ یا اتصالی ذوب شده و از قطعات گرانقیمت محافظت میکند. برق تمام سنسورها، پمپ سوخت و سیستم جرقهزنی از مسیر فیوزها عبور میکند. قبل از دست به آچار شدن، باید تفاوت دو حالت مهم را بدانید: استارت نخوردن ماشین (موتور اصلاً نمیچرخد) و استارت خوردن اما روشن نشدن (موتور میچرخد ولی روشن نمیشود).
در این مقاله جامع که براساس اطلاعات ارائه شده درسایت فنی مگ نوشته شده است، قصد داریم به صورت کاملاً عملی بررسی کنیم که خرابی کدام فیوزها ماشین شما را زمینگیر میکند و چطور باید این مشکل را در خیابان یا جاده حل کنید.
کدام فیوزها مانع از روشن شدن ماشین میشوند؟
برای اینکه یک موتور احتراقی روشن شود، به سه ضلع یک مثلث نیاز داریم: رسیدن بنزین، هوای کافی، و جرقه قوی در زمان مناسب. قطع شدن جریان برق در مسیر هر یک از این عوامل، باعث روشن نشدن موتور میشود. ۵ قطعه و فیوز زیر شاهرگهای حیاتی این سیستم هستند:
۱. فیوز استارت
این فیوز دروازه ورود برق فرمان به اتوماتیک استارت است. سوختن آن باعث میشود با چرخاندن سوئیچ، استارت کاملاً قفل بماند و در بهترین حالت فقط صدای تق خفیفی بشنوید.
۲. فیوز پمپ بنزین
با سوختن این فیوز، برق ۱۲ ولت به پمپ درون باک نمیرسد. در نتیجه با باز کردن سوئیچ صدای «ویز-ویز» پمپ را نمیشنوید؛ ماشین استارت میخورد اما به دلیل خشکی ریل سوخت، موتور روشن نمیشود.
۳. فیوز ایسیو
ایسیو مغز متفکر خودروی شماست. اگر فیوز تغذیه آن بسوزد، ارتباط سنسورها با کامپیوتر قطع میشود. نشانه بارز سوختن این فیوز این است که با باز کردن سوئیچ، «چراغ چک» روی آمپر روشن نمیشود و ماشین با وجود استارت خوردن، روشن نخواهد شد.
۴. فیوز و رله دوبل
در سیستم برق بسیاری از ماشینهای داخلی، رله دوبل قلب تپنده توزیع برق است. این رله، برق اصلی قطعات مهمی مثل پمپ بنزین، کویلها، انژکتورها و سنسور اکسیژن را تامین میکند. اگر فیوز تغذیهکننده رله دوبل بسوزد، انگار دوشاخه کل سیستم مدیریت موتور را از پریز کشیدهاید. در ماشینهای ایرانی، سوختن این فیوز مساوی است با سکته کامل موتور.
۵. فیوز کویل و سیستم جرقهزنی
کویلها وظیفه دارند برق ۱۲ ولت ماشین را به هزاران ولت تبدیل کنند تا شمعها بتوانند جرقه بزنند. فیوز سیستم جرقهزنی (IGN) از این مدار محافظت میکند. اگر این فیوز ذوب شود، بنزین به داخل سیلندر پمپاژ میشود، اما چون جرقهای در کار نیست تا این مخلوط را منفجر کند، موتور استارت میخورد ولی روشن نمیشود (در این حالت معمولاً بوی خامسوزی بنزین از اگزوز به مشام میرسد).
بررسی فیوز استارت و روشن نشدن خودرو در ماشینهای پرکاربرد ایرانی
سیستم برق هر پلتفرم خودرویی با دیگری فرق دارد. جای فیوزها در پراید با ۲۰۶ یا سمند کاملاً متفاوت است. در ادامه به صورت تخصصی به تفکیک خودروهای پرکاربرد بازار ایران میپردازیم:
- پراید (صبا، ۱۳۱، ۱۳۲): در مدلهای قدیمی، جعبه فیوز زیر داشبورد (سمت چپ راننده) است. سوختن فیوزهای ECU و پمپ بنزین (معمولاً ۱۵ یا ۲۰ آمپر) عامل اصلی روشن نشدن هستند. در پرایدهای یورو ۴، «رله و فیوز دوبل» در محفظه موتور (کنار باتری) قرار دارند که خرابی آنها مانع کارکرد سیستم انژکتور میشود.
- پژو ۴۰۵، پارس و سمند: جعبه فیوز اصلی داخل کابین است، اما قطعه حیاتی «رله دوبل» که کنار ECU در محفظه موتور قرار دارد، توزیع برق به پمپ بنزین و کویل را انجام میدهد. سوختن فیوزهای متصل به رله دوبل یا خرابی خود رله، شایعترین دلیل استارت خوردن و روشن نشدن این خانواده است.
- پژو ۲۰۶ و ۲۰۷: در مدلهای مالتیپلکس، فیوزهای استارت، پمپ بنزین و کویل روی برد جعبه فیوز موتور (BSM/BM34) قرار دارند. آبخوردگی BSM بعد از موتورشویی و سولفاتهشدن پایههای آن، از شایعترین دلایل قطعی برق و روشن نشدن خانواده ۲۰۶ است.
- تیبا، ساینا و کوییک: پلتفرم برق این خودروها مشابه پراید ارتقایافته است. «جعبه فیوز کالسکهای» (داخل موتور، چسبیده به باتری) حاوی فیوزهای اصلی است. سوختن فیوز ۳۰ آمپری سیستم انژکتور در این جعبه، باعث میشود ماشین استارت بخورد اما روشن نشود.
علائم و نشانههای سوختن فیوز استارت و فیوزهای حیاتی
یک راننده حرفهای یا تعمیرکار ماهر، قبل از دست زدن به آچار، از روی علائم ماشین میفهمد مشکل از کجاست. نشانههای سوختن فیوزهای حیاتی عبارتند از:
- احتراق بدون پاسخ (صدای کلیک): نور چراغها و بوق قوی است، اما هنگام استارت زدن هیچ واکنشی رخ نمیدهد یا فقط صدای تقتق میآید (نشانه قطعی فیوز استارت).
- قطع کامل برق پشت آمپر: با باز کردن سوئیچ، صفحه کیلومتر کاملاً تاریک میماند (نشانه سوختن فیوز اصلی یا شل بودن کابل باتری).
- روشن نشدن چراغ چک: با باز کردن سوئیچ، تمام چراغها روشن میشوند به جز چراغ چک (نشانه قطعی برق ECU).
- سکوت پمپ بنزین: باز کردن سوئیچ با سکوت مطلق همراه است و صدای پمپاژ سوخت از زیر صندلی عقب شنیده نمیشود (نشانه سوختن فیوز پمپ بنزین).
چرا فیوزهای خودرو میسوزند؟ (۴ دلیل اصلی)
فیوزها خودبهخود و بدون دلیل خراب نمیشوند؛ سوختن فیوز همیشه یک «معلول» است که باید «علت» آن را پیدا کنید. همانطور که در مقاله تخصصی دلایل سوختن و خرابی فیوز ماشین اشاره شده است، عوامل مختلفی از جمله باتری به باتری کردن غیراصولی، خرابی دینام و موتورشویی میتوانند باعث این اتفاق شوند. در اینجا ۴ دلیل اصلی را بررسی میکنیم:
اتصالی و خرابی در سیمکشی خودرو
سیستم برق خودرو دائماً در معرض لرزش شدید، حرارت موتور و حتی خطر جویدگی توسط موشهاست. اگر روکش یک سیم مثبت لخت شود و به بدنه فلزی ماشین (که قطب منفی است) برخورد کند، اتصال کوتاه (Short Circuit) وحشتناکی رخ میدهد. فیوز در کسری از ثانیه میسوزد تا ماشین آتش نگیرد.
داغ شدن بیش از حد و جریانکشی بالای قطعات
نصب تجهیزات اضافی و غیراستاندارد بلای جان برق ماشین است. نصب سیستمهای صوتی پرقدرت بدون آمپلیفایر مجزا، استفاده از لامپها و هدلایتهای واتبالا، یا حتی وصل کردن کمپرسور باد فندکی غیراستاندارد، باعث میشود جریان بیش از حدِ تحملِ فیوز کشیده شود و فیوز در اثر حرارت ذوب گردد. همچنین اگر پمپ بنزین نیمسوز شده باشد، آمپر اضافی کشیده و فیوزش را میسوزاند.
اکسیداسیون، رطوبت و کثیفی جعبه فیوز
آب، دشمن شماره یک قطعات الکترونیکی است. بسیاری از افراد با کارواش و فشار آب قوی اقدام به شستشوی موتور میکنند. نفوذ آب به داخل جعبه فیوز (مخصوصاً در پژو ۲۰۶) باعث سولفاته زدن پایههای فیوز میشود. این رسوبات مقاومت الکتریکی را بالا برده و حرارت تولید میکنند که نهایتاً باعث سوختن فیوزها میشود.
فرسودگی، استهلاک و استفاده از فیوزهای بیکیفیت (آمپراژ اشتباه)
در بازار لوازم یدکی، فیوزهای تقلبی و ارزان قیمت پر است. این فیوزها در زمان اتصالی به جای اینکه قطع شوند، در جای خودشان آب شده و کل جعبه فیوز را به آتش میکشند. از طرفی، استفاده از آمپراژ اشتباه (مثلاً انداختن فیوز ۳۰ آمپر به جای فیوز ۱۰ آمپر) باعث میشود در هنگام نوسان برق، فیوز نسوزد اما خود قطعه اصلی و سیمکشی از بین برود.
نحوه تست و تعویض فیوز سوخته
اگر در جاده گیر افتادید و مطمئن شدید مشکل از فیوز است، نگران نباشید. همانطور که در راهنمای جامع آموزش تعویض فیوز سوخته ماشین نیز تاکید شده است، تعویض فیوز کار پیچیدهای نیست به شرطی که اصول آن را رعایت کنید. طبق این مراحل پیش بروید:
پیدا کردن جعبه فیوز
اول از همه ماشین را خاموش کنید و سوئیچ را کامل ببندید. ماشینها معمولاً دو جعبه فیوز دارند. برای قطعات داخل اتاق (شیشه بالابر، ضبط، فندک) جعبه فیوز زیر داشبورد و در محدوده پای راننده قرار دارد. اما برای قطعات اصلی مثل ECU، پمپ ترمز، فنها، و استارت، جعبه فیوز اصلی داخل محفظه موتور و نزدیک باتری تعبیه شده است.
راهنمای خواندن نقشه جعبه فیوز
پشت درب پلاستیکی هر جعبه فیوز، یک نقشه راهنما حک شده است. این نقشه به زبان انگلیسی است. کلماتی که باید دنبالشان بگردید:
- STARTER یا IGN: مربوط به استارت و سیستم احتراق
- F/PUMP: مربوط به پمپ سوخت
- ECU / EFI: مربوط به کامپیوتر ماشین
با مطابقت دادن جایگاه روی نقشه با جعبه فیوز واقعی، فیوز مشکوک را پیدا کنید.
روش تشخیص فیوز سوخته
همانطور که در تصاویر مقالات آموزشی مشخص است، سه روش برای تست داریم:
- بررسی چشمی: فیوزهای تیغهای رایج، بدنهای شفاف دارند. فیوز را با انبرک مخصوص بیرون بکشید و نوار فلزی U شکل داخل آن را نگاه کنید. اگر این نوار در وسط قطع شده بود یا پلاستیک فیوز سیاه شده بود، فیوز قطعا سوخته است.
- تست با تعویض: اگر بدنه فیوز مات است و ابزاری ندارید، یک فیوز سالم با همان آمپر را جایگزین کنید، اگر ماشین روشن شد یعنی فیوز قبلی مرخص بوده است!
- تست با فازمتر خودرویی/مولتیمتر: سوئیچ را باز کنید. نوک فازمتر را روی دو سوراخ ریزِ بالای فیوز (بدون درآوردن آن) بزنید. اگر چراغ فازمتر روی یک پایه روشن شد و روی پایه دیگر خاموش بود، فیوز قطع است. در مولتیمتر نیز با قرار دادن روی تست بوق (مقاومت)، عدد بینهایت نشاندهنده قطعی فیوز است.
نکات ایمنی در تعویض فیوز و انتخاب آمپر مناسب
قانون طلایی برق خودرو: فقط و فقط از فیوز با آمپر دقیقاً مشابه استفاده کنید. روی هر فیوز عددی نوشته شده (۱۰، ۱۵، ۲۰ و…). اگر فیوز پمپ بنزین ۱۵ آمپر است، حق ندارید به جای آن فیوز ۲۵ آمپر بگذارید؛ در این صورت دفعه بعد که پمپ گیرپاژ کند، مدار قطع نمیشود و ماشین آتش میگیرد. همچنین به هیچوجه دور فیوز سوخته سیم مسی نپیچید تا به صورت موقت کار کند؛ این کار ریسک بسیار بالایی دارد. فیوز جدید را با فشار ملایم جا بزنید و مطمئن شوید در جای خود محکم شده است.